Sekirite rezo

Twa bagay ou pwoteje

Nan sekirite, gen yon modèl senp yo rele triyad CIA. Li ede w poze bon kesyon sou nenpòt sistèm:

Chak mezi ou pran nan leson sa a pwoteje youn oswa plizyè nan twa bagay sa yo. Lè w evalye yon risk, mande: sa ka fè moun wè sa yo pa dwe wè, chanje sa yo pa dwe chanje, oswa bloke mwen nan travay?

Ki moun ki atake, epi kijan?

Pa gen yon sèl kalite «hacker». Gen moun ki fè l pou lajan, gen moun ki fè l pou vangè, gen moun ki fè l jis pou yo wè si yo kapab. Pou w pwoteje tèt ou, ou pa bezwen konnen non yo — ou bezwen konnen metòd yo.

Modpas: fondasyon an

Yon modpas fèb se pòt la louvri. Yon modpas fò se yon miray. Men sa ki fè yon modpas fèb:

• Li kout (mwens pase 12 karaktè).
• Li se yon non, yon dat, yon vil, oswa yon mo nan diksyonè.
• Ou itilize menm modpas la sou plizyè sit. Sa a se pi gwo danje a: si yon sit fè yon «data breach», atakè a eseye menm modpas la sou imèl ou, Facebook ou, bank ou.

Ki sa yon bon modpas ye?

Yon fraze modpas (passphrase): kat oswa senk mo ki pa gen rapò youn ak lòt, plis yon ti karaktè. Pa egzanp:

Poukisa sa mache? Paske yon òdinatè ki eseye tout konbinezon yo bezwen anpil tan lè gen anpil karaktè. Chak karaktè ou ajoute double difikilte a. Yon modpas 8 karaktè kase nan kèk minit; yon fraze 20+ karaktè ka pran plizyè milya ane ak ekipman jodi a.

Jesyonè modpas san lajan

Yon jesyonè modpas se yon lojisyèl ki sere modpas ou anfòm epi ki jenere modpas fò. Genyen ki mache nèt san entènèt:

• KeePassXC (òdinatè) ak KeePassDX (Android) — dosye chifre, ou menm ki kenbe l.
• Bitwarden — gen yon vèsyon gratis; bezwen entènèt pou senkronize.
• Yon kaye papye ki kache byen, pou modpas rekiperasyon sèlman. Se pa pi move solisyon an si w kenbe l byen.

Modpas prensipal jesyonè a dwe trè fò epi ou pa dwe janm pèdi l. Ekri l sou papye, sere l nan yon kote sekirize.

2FA: dezyèm kle a

2FA (de-faktè otantifikasyon) vle di: menm si yon moun gen modpas ou, li toujou bezwen yon dezyèm bagay pou antre. Gen plizyè kalite:

Kijan pou w aktive l: ale nan paramèt sekirite kont ou (Facebook, Google, bank) → «Two-factor authentication» oswa «Verifikasyon an de etap» → chwazi aplikasyon olye de SMS si w kapab → skane kòd QR la → kenbe kòd rekiperasyon yo sou papye.

Phishing: rekonèt yon pyèj

Phishing se lè yon atakè pretann li se yon moun oswa yon konpayi ou fè konfyans. Li pa toujou evidan. Men siy ki dwe fè w sispèk:

Kisa pou w fè lè w resevwa yon mesaj konsa

1. Pa klike. Menm si w kouri, pa klike.
2. Verifye pa yon lòt kanal: rele nimewo ofisyèl la, oswa ouvri app la dirèkteman (pa nan lyen an).
3. Gade adrès la byen: moncash.xyz ≠ moncash.com. Yo ka ajoute yon lèt oswa yon tirè.
4. Si w te klike: chanje modpas la touswit, aktive 2FA, epi verifye aktivite kont ou.
5. Si w te bay yon kòd: kontakte sèvis la imedyatman epi bloke kat/lajan si sa posib.

Wi-Fi: fèmen pòt la

Yon Wi-Fi ouvè se yon moun ki kapab gade tout sa w voye — epi sou yon rezo ouvè, yon atakè ka kreye yon «Wi-Fi fo» ki gen menm non pou w konekte sou li.

• Sèvi ak WPA2 oswa WPA3. Nan paramèt router la, chwazi «WPA2-PSK (AES)» omwen. Evite WEP ak «WPA/TKIP».
• Modpas Wi-Fi long (12+ karaktè). Yon modpas Wi-Fi se yon kle rezo, pa yon modpas kont.
• Chanje modpas admin router la. Anpil router soti ak admin/admin. Se premye bagay yon atakè eseye.
• Etens WPS si router la genyen l — li gen yon fay ki ka pèmèt antre san modpas.
• Rezo envite pou kliyan ak vizitè: separe yo de òdinatè w ak kamera w.
• Mete ajou firmwè router la. Se yon ti klike nan paramèt yo.
• Pozisyon: pa mete router la bò fenèt kote siyal la ale nan lari a si w pa vle.

Pou yon cybercafé: pa janm bay kliyan modpas admin an; kreye yon rezo envite ak yon limit tan; epi rekòmanse òdinatè kliyan yo chak jou pou efase sesyon yo.

Chifreman: fè done yo lir san sans

Chifreman pran yon mesaj epi fè l tounen yon bagay ki pa ka li san yon kle. Gen de gwo fanmi:

Nan lavi chak jou, sa w bezwen konnen:

• HTTPS (kadna a nan navigatè a) vle di koneksyon ou ak sit la chifre. Li pa vle di sit la onèt — yon sit fo ka gen HTTPS tou. Verifye non sit la.
• Wi-Fi piblik: pa fè bank, pa antre nan MonCash, pa klike sou lyen enpresyonan. Si w dwe, sèvi ak done mobil ou oswa yon VPN ou fè konfyans.
• Disk chifre: sou Windows, BitLocker; sou Android, chifreman se nòmal; sou Linux, LUKS. Si w pèdi yon laptop, done yo pa lizib.
• Imèl: si w voye yon dokiman sansib, chifre l (pa egzanp ak yon zip ki gen modpas, voye modpas la nan yon lòt kanal).

Firewall, maj, ak pi piti dwa

Twa abitid ki pwoteje prèske tout sistèm:

1. Mete ajou. Pifò atak esplwate fay ki gen yon «patch» deja. Yon telefòn oswa yon Windows ki pa ajou se yon pòt ouvè. Aktive mizajou otomatik.
2. Firewall. Li bloke koneksyon ki pa nesesè. Sou Windows, kite firewall la aktive. Sou yon router, pa ouvri pòt («port forwarding») san rezon klè.
3. Pi piti dwa. Pa travay chak jou ak kont «Administrator». Kreye yon kont nòmal pou tèt ou; sèvi ak admin sèlman lè w bezwen enstale yon bagay.

Telefòn, SIM, ak lajan mobil

Nan Ayiti, anpil moun gen plis lajan nan yon kont mobil pase nan yon bank. Se poutèt sa telefòn ou se yon kòf. Pwoteje l:

• Kòd ekran (PIN 6 chif oswa modpas), pa yon modèl ki fasil devine.
• PIN SIM aktive — si yo vòlè telefòn ou, SIM nan pa ka itilize.
• Pa janm pataje kòd OTP/PIN ou resevwa. Ni ak «sèvis kliyan», ni ak yon «fanmi» ki rele w.
• Verifye nimewo a anvan w voye lajan: rele moun nan sou yon nimewo ou te deja genyen, pa sou nimewo ki nan mesaj la.
• SIM swap: si siyal ou disparèt san rezon epi ou pa ka konekte, ale nan biwo operatè a touswit ak yon pyès idantite.
• Chifre bakèp: sou Android, aktive «Find My Device» epi bakèp chifre.
• Aplikasyon ofisyèl sèlman: telechaje MonCash/Natcash nan Play Store oswa App Store, pa nan yon lyen WhatsApp.

Bakap: plan B ou

Yon atak ka detwi done w. Menm san atak, yon telefòn ka tonbe nan dlo oswa yon disk ka mouri. Bakap se mezi ki pi senp epi ki pi neglije.

Règ 3-2-1:

• 3 kopi done w.
• sou 2 sipò diferan (pa egzanp telefòn + kle USB oswa òdinatè + klojòd).
• ak 1 kopi deyò kay la (nan yon lòt kay, oswa nan yon sèvis nuaj).

Epi: teste restorasyon an. Yon bakap ou pa janm eseye louvri se yon bakap ou pa konnen si l mache.

Pou yon ti biznis: fè yon bakap chak semèn sou yon kle USB, kenbe l nan yon kote diferan, epi ekri dat la sou yon kaye. Senp, men efikas.

Lè yon atak rive: 6 etap

1. Rete kalm epi dekonekte

   Retire aparèy la nan rezo a (kab oswa Wi-Fi) pou l pa gaye. Pa efase anyen.

2. Kenbe prèv

   Pran foto ekran, not ekzanp mesaj yo, dat ak lè. Sa ede si w ale nan lapolis oswa si w bezwen yon teknisyen.

3. Chanje modpas

   Soti sou yon lòt aparèy ki pwòp. Chanje modpas imèl la an premye (se li ki kontwòle lòt kont yo), epi aktive 2FA.

4. Verifye kontak lajan

   Rele bank ou oswa operatè mobil la. Bloke tranzaksyon si sa posib.

5. Netwaye oswa re-enstale

   Si w pa sèten, re-enstale sistèm nan. Sove done w anvan — men sèlman dokiman, pa pwogram.

6. Aprann epi avize

   Konprann ki jan sa pase, avize moun ki ka afekte (kliyan, fanmi), epi fèmen twou a.

Etik ak lalwa: liy w pa janm travèse

Aprann sekirite vle di aprann kijan bagay kase — men pou w ka repare yo. Gen yon liy klè:

Nan prèske tout peyi, aksè san otorizasyon nan yon sistèm enfòmatik se yon ofans penal, menm si w pa fè okenn domaj. Nan Ayiti, lalwa sou krim sibènetik egziste; ou pa bezwen konnen atik egzak la pou w konprann prensip la: pèmisyon alekri, oswa pa fè l.

Si w vle pratike «ofansiv»: monte yon laboratwa poukont ou (de machin vityèl), sèvi ak sit ki fèt pou sa (HackTheBox, TryHackMe, OverTheWire), epi rete nan limit yo.

Tcheklist 20 minit pou jodi a

Pratike sa w aprann nan defi yo →