Sikui & elektrisite

Sekirite an premye — li sa a

Danje reyèl

Nan Ayiti, kouran kay la se 110 vòlt, 60 Hz (menm ak Etazini). Sa sifi pou touye yon moun. Pa janm travay sou yon sikui ki konekte ak kouran san w koupe disjonktè a epi verifye li pa gen kouran.

Koupe, verifye, epi bloke. Fouye disjonktè a. Teste ak miltimèt. Mete yon papye «PA TOUCHE — moun ap travay».
Yon sèl men. Lè w oblije travay pre kouran, kenbe yon men nan pòch ou. Konsa kouran pa janm travèse kè w soti nan yon men ale nan lòt la.
Pa travay ak pye nan dlo. Rete sou yon tab sèk, ak soulye ki gen semè kawotchou.
Kondansatè nan yon aparey ka kenbe chaj menm apre w koupe l. Dechaje yo anvan w touche.
Batri ka bay yon kouran fò anpil si w fè yon kout-sikui. Retire bag ak mont. Sèvi ak zouti ki gen manch izole.
Batri plon-asid (batri machin, batri solè) pwodui gaz idwojèn lè y ap chaje — pa fimen, pa fè flanm bò kote l, epi vantile.
Batri ityòm ki andomaje oswa ki gonfle se yon danje dife. Pa pèse l, pa chaje l ak yon chajè ki pa bon.
Fizikman: pa janm mete yon fil nan yon priz oswa ranplase yon fuse ak yon fil — se konsa kay boule.

Si yon moun pran yon chòk elektrik

Pa touche moun nan dirèkteman. Koupe kouran an dabò (disjonktè a). Si w pa ka, sèvi ak yon bagay sèk ki pa kondiktè (bwa sèk) pou w separe l. Rele èd medikal. Si li pa respire epi w konnen RCP, kòmanse.

Twa gwo lide: vòltaj, kouran, rezistans

Imajine dlo nan yon tiyo:

Elektrisite	Analoji dlo	Inite	Sa li ye
Vòltaj (V)	Presyon dlo a	Vòlt (V)	Fòs ki pouse kouran
Kouran (I)	Kantite dlo k ap pase	Ampè (A)	Kantite chaj k ap koule
Rezistans (R)	Tiyo ki sere	Om (Ω)	Sa ki bloke kouran
Pouvwa (P)	Enèji ki fè travay	Wat (W)	Konsomasyon oswa kapasite

DC (dirèk) se kouran ki ale yon sèl direksyon — batri, panèl solè, USB. AC (altène) chanje direksyon 50 oswa 60 fwa pa segond — priz kay, dèlko, envètè. Se pou sa yon panèl solè (DC) bezwen yon envètè pou l fè kouran pou kay la (AC).

Lwa Ohm — relasyon ki pi enpòtan an

Lwa Ohm di: V = I × R. Ou ka ekri l twa fason:

V = I × R

Si w konnen kouran ak rezistans

I = V ÷ R

Si w konnen vòltaj ak rezistans

R = V ÷ I

Si w konnen vòltaj ak kouran

Egzanp: yon rezistans 220 Ω konekte sou 5 V. Konbyen kouran ap pase?

I = V ÷ R = 5 ÷ 220 = 0,0227 A = 22,7 mA

Ak pouvwa a: P = V × I = 5 × 0,0227 = 0,11 W. Yon rezistans 1/4 W (0,25 W) sifi.

P = V × I = I² × R = V² ÷ R

Kalkilatè Ohm

Antre de valè, kite twazyèm nan vid.

Louvri kalkilatè a →

Seri ak paralèl

Gen de fason pou konekte konpozan. Konprann sa a se kle pou w pa boule bagay.

An seri (you chak youn)

──[R1]──[R2]──[R3]──

Menm kouran nan tout eleman yo.
Vòltaj la divize.
R total = R1 + R2 + R3
Si youn koupe, tout koupe. (Se konsa ansyen guirland Nwèl yo te ye.)

An paralèl (chak sou menm liy)

──┬──[R1]──┬──
  ├──[R2]──┤
  └──[R3]──┘

Menm vòltaj sou chak branch.
Kouran divize.
1/R = 1/R1 + 1/R2 + 1/R3
Si youn koupe, lòt yo kontinye. (Se konsa kay ou ye.)

Atansyon: de rezistans 100 Ω an paralèl bay 50 Ω, pa 200 Ω. Rezistans total an paralèl toujou pi piti pase pi piti a.

Rezistans: li koulè yo

Yon rezistans pa gen ekriti sou li — li gen bann koulè. Chak koulè se yon chif:

Koulè	Chif	Koulè	Chif
Nwa	0	Vèt	5
Maron	1	Ble	6
Wouj	2	Viyolèt	7
Zoranj	3	Gri	8
Jòn	4	Blan	9

Yon rezistans 4 bann: chif 1, chif 2, miltiplikatè (kantite zewo), tolerans. Pa egzanp maron-wouj-wouj-ò → 1, 2, ×100 = 1200 Ω = 1,2 kΩ, ±5%.

Louvri zouti koulè rezistans →

LED ak rezistans pwoteksyon

Yon LED pa gen rezistans entèn ase. Si w konekte l dirèkteman sou 5 V oswa 12 V, li ap boule (oswa li ap detwi). Ou dwe mete yon rezistans an seri.

Fòmil la:

R = (V_sous − V_LED) ÷ I

Valè tipik pou LED:

Koulè LED	V_LED	Kouran nòmal
Wouj	1,8–2,0 V	10–20 mA
Vèt	2,0–2,2 V	10–20 mA
Jòn	2,0–2,2 V	10–20 mA
Ble / blan	3,0–3,3 V	10–20 mA

Egzanp: LED wouj (2 V) sou 12 V, kouran 15 mA (0,015 A):

R = (12 − 2) ÷ 0,015 = 667 Ω → pran 680 Ω (valè estanda ki pi pre)

Kalkilatè a ap fè l pou ou: kalkilatè LED.

Konpozan debaz yo

Konpozan	Sa li fè	Egzanp itilizasyon
Rezistans	Limite kouran	Pwoteje yon LED
Kondansatè	Sere chaj pou yon ti tan; pase AC, bloke DC	Filtre bri nan yon adaptatè
Dyòd	Kite kouran pase yon sèl direksyon	Pwoteje kont inondasyon kouran
Transistò	Yon switch elektwonik ki kontwole ak yon ti kouran	Yon capteur ki limen yon limyè 12V
Relè	Yon switch mekanik ki kontwole pa yon bobin	Yon Arduino ki kontwole yon pòmpe 110V
Fuse	Koupe kouran si li twò fò	Pwoteje yon sistèm solè
Regilatè (LM7805, buck)	Fè yon vòltaj ki estab	12 V → 5 V pou yon telefòn

Kote pou w achte

Yon vye aparey elektwonik (radyo, televizyon, enprimant) se yon minn konpozan gratis: rezistans, kondansatè, fil, vis, switch. Demonte l ak prekosyon (dechaje kondansatè yo) epi sere pyès yo nan bwat ki make.

Breadboard, soude, ak fil

Breadboard se yon plak pou teste san soude. Twou ki sou menm liy vètikal (nan mitan an) konekte ansanm. De kanpe bò kote yo se liy pouvwa (+ ak −).

Soude (soldering):

Chofe joint la (fil la ak pad la) pou 1–2 segond, pa sèlman soude a.
Touche soude a sou joint la; li ap koule poukont li.
Retire soude a, kite joint la refwadi san bouje. Yon bon joint klere epi gen fòm yon ti mòn.
Yon joint ki mat, ki gen fòm boul, oswa ki pa kole = move soude. Rechofe l.

Sèvi ak yon fè soude 30–40 W, yon eponj mouye, epi yon bon vantilasyon. Pa respire lafimen an.

Sèvi ak yon miltimèt

Miltimèt la se je ou nan elektwonik. Men kijan pou w sèvi l byen:

Mezi	Kijan	Prekosyon
Vòltaj DC (V⎓)	An paralèl ak eleman an (pwen wouj sou +, nwa sou −)	Chwazi yon seri pi wo pase sa w atann
Vòltaj AC (V∼)	Menm jan, sou priz oswa fil	Danje — pa touche metal la
Kontinwite	Sou yon fil oswa yon fuse, san kouran	Koupe kouran an dabò
Rezistans (Ω)	Sou konpozan ki dekonekte	Sinon ou mezire lòt bagay nan sikui a
Kouran (A)	An seri — ou dwe koupe sikui a epi fè kouran pase nan miltimèt la	Yon erè ka boule fuse entèn la

Règ: vòltaj an paralèl, kouran an seri. Si w pa sèten, kòmanse ak seri ki pi wo a.

Elektrisite kay: sa w dwe konnen

Nan yon kay, kouran soti nan konptè a, pase nan disjonktè yo, epi ale nan sikui yo. Chak disjonktè pwoteje yon gwoup priz oswa limyè.

Disjonktè a pwoteje fil la, pa aparey la. Si yon fil 2,5 mm² sipòte 20 A, disjonktè a dwe 20 A oswa mwens — menm si w gen yon aparèy ki mande plis.
Fil tè (vèt/jòn) se sekirite: li bay kouran danjere yon wout pou ale nan tè olye de nan kò w. Pa janm koupe l.
Yon priz ki gen twa twou dwe gen tè reyèl. Yon adaptatè ki retire tè a se yon danje.
Kouran EDH pa estab. Se pou sa ou bezwen yon parasèt (surge protector) bon kalite pou aparèy sansib, epi si w kapab yon regilatè vòltaj (AVR).
Pa janm «bakfeede» yon dèlko oswa yon envètè nan yon priz san yon switch transfè. Ou ka elektwokute yon teknisyen EDH — epi se yon krim.
Chaje telefòn: sèvi ak yon chajè bon kalite. Yon chajè ki pa bon ka touye yon moun si li kase epi li touche metal.

Si w pa sèten

Pa devine sou kouran kay. Rele yon elektrisyen ki gen lisans. Yon erè ka koute yon kay oswa yon lavi. Gen bagay ou aprann pou w konprann — pa pou w fè yo san sipèvizyon.

Pwojè senp pou kòmanse

Limyè 12 V ak LED

Yon batri 12 V, yon rezistans 680 Ω, ak yon LED. Mezire kouran an ak miltimèt la. Objektif: konprann poukisa rezistans nan nesesè.
Testè kontinwite

Sèvi ak miltimèt ou pou w tcheke yon fuse, yon fil, ak yon switch. Sa a se premye zouti depanaj ou.
Chajè telefòn 12 V

Yon modil «buck» 12 V → 5 V USB. Konekte l sou yon batri 12 V ak yon fuse. Mezire konsomasyon an.
Alam pòt

Yon switch mayetik, yon buzzer 12 V, ak yon batri. Lè pòt la ouvri, buzzer a sonnen. Apre sa, ou ka ajoute yon ESP32 pou l voye yon mesaj.
Limyè lannwit otomatik

Yon fotorezistans (LDR) ak yon transistò. Lè li fè nwa, limyè a limen. Se premye pwogram elektwonik «entelijan» ou.

Kontinye ak sistèm solè →

Fè omwen yon mezi ak yon miltimèt anvan w make leson sa fini.